Paweł Włodkowic

„Wielcy Polacy – jesteśmy z nich dumni”

I. Tło historyczne

1. Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie i jego sprowadzenie na ziemie polskie.

Okres średniowiecza to epoka krucjat do Ziemi Świętej. Utworzone w 1100r. Królestwo Jerozolimskie zagrożone było najazdami muzułmanów, którzy chcieli je odzyskać. Chrześcijanie przebywający w Ziemi Świętej dążyli do zorganizowania odpowiednich warunków życia dla swoich rodzin, a także dla rycerzy, którzy podejmowali się ochrony nowego państwa. W tym czasie zaczęli napływać do Jerozolimy pielgrzymi, którym należało stworzyć bezpieczne warunki podróży oraz pobytu – dla zaspokojenia ich potrzeb powołano do życia trzy zakony rycerskie: Joannitów, Templariuszy oraz Krzyżaków (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie). Upadek ruchu krucjatowego, ograniczone zainteresowania feudałów niemieckich dla jego potrzeb oraz śmierć Fryderyka II w 1250 r. i związany z nią nagły upadek dynastii Staufów odebrały Krzyżakom rolę awangardy politycznej w tym rejonie. Ponieważ wielki mistrz zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji zakonu w Ziemi Świętej, Krzyżacy skierowali swą uwagę na tereny Europy Środkowo – Wschodniej. Początkowo osiedli na Węgrzech, skąd jednak szybko ich wypędzono. Później – za sprawą księcia Konrada Mazowieckiego wspieranego przez innych książąt piastowskich i polską hierarchię kościelną – sprowadzono ich do Ziemi Chełmińskiej. Hermann von Salza – wielki mistrz zakonu, uznawany za twórcę potęgi Krzyżaków – w 1226 r. otrzymał od cesarza Fryderyka II wielki przywilej, tzw. bullę z Rimini. Dokument ten potwierdza chęć nadania przez Konrada Mazowieckiego Krzyżakom Ziemi Chełmińskiej pod warunkiem, że Zakon ofiaruje swoją pomoc w opanowaniu ziem pruskich. Podbój tych ostatnich trwał niemal do końca XIII w. Później Zakon skierował swą ekspansję na Pomorze Gdańskie, które władcy polscy (Władysław Łokietek) utracili na początku XIV w. W kolejnych latach Krzyżacy parli na południe zajmując kolejne ziemie – szczególnie bolesna dla Łokietka musiała być utrata Kujaw – jego rodowej dzielnicy. Próby odzyskania tych terenów na drodze postępowania sądowego, jakie król Polski wytoczył Krzyżakom przed trybunałem papieskim niewiele dały. Uspokojenie wzajemnych relacji połączone ze zwrotem Polsce niektórych ziem zajętych przez Zakon przyniósł dopiero tzw. „pokój wieczysty” zawarty z Krzyżakami w roku 1343 w Kaliszu przez króla Kazimierza Wielkiego.

2. Stosunki Polski z Zakonem Krzyżackim w dobie Jagiellońskiej.

Pod koniec XIV wieku w dziejach średniowiecznej Polski rozpoczyna się epoka Jagiellońska. Po śmierci króla Kazimierza Wielkiego (1370 r.) i kilkunastoletnim panowaniu na tronie w Krakowie Ludwika Węgierskiego w 1385 r. zawarto układ w Krewie (1385 r.), który doprowadził do zawarcia małżeństwa wielkiego księcia litewskiego Jagiełły z córką Ludwika Węgierskiego – Jadwigą Andegaweńską. Na mocy tej umowy Jagiełło przybył do Krakowa 12 lutego 1386r. Trzy dni później przyjął chrzest, na którym nadano mu imię Władysław; 18 lutego odbyła się ceremonia ślubna z Jadwigą, a 4 marca jego koronacja na króla Polski. Kiedy w Polsce i na Litwie zapadła decyzja o połączeniu się dwóch państw i przyjęcia chrztu przez Litwinów, Zakon Krzyżacki wiedział, że zbliża się koniec świetności ich potęgi. Unia Polsko – Litewska zawarta w Krewie miała stanowić blokadę dla dalszego rozwoju państwa krzyżackiego. Z początkiem XV w. państwo zakonu weszło w fazę największego rozkwitu. Kontrolowało część wybrzeża Bałtyku. Jednak niebawem na Żmudzi doszło do wybuchu powstania antykrzyżackiego, popartego przez Witolda, któremu wsparcia udzielił Władysław Jagiełło. Konflikt przerodził się w Wielką Wojnę z zakonem, która miała miejsce w latach 1409-1411 r. W dniu 15 lipca 1410 r. wojska polskie i litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły zwyciężyły Krzyżaków pod Grunwaldem. Zwycięstwo to miało ogromne znaczenie. Zakon został poważnie osłabiony i już nigdy nie powrócił do swej potęgi i świetności. 1 lutego 1411 r. zawarto pokój w Toruniu. Jego warunki nie odpowiadały wielkości zwycięstwa grunwaldzkiego: Żmudź została przekazana Litwie, ale tylko na czas życia Witolda i Jagiełły, Polska odzyskała ziemię dobrzyńską, Zakon zobowiązał się wykupić jeńców. Pomimo niewielkich nabytków na rzecz Polski, I pokój toruński miał ogromną wartość dla Jagiełły, dla jego pozycji na arenie międzynarodowej. Szybko jednak zaczęto oskarżać Zakon o niedotrzymanie szczegółowych warunków traktatu. Polska dążyła do odzyskania Pomorza Gdańskiego oraz Ziemi Chełmińskiej, liczyła przy tym na pomoc Zygmunta Luksemburskiego, z którym w 1412 r. podpisano układ w Lubowli. Umowa ta zakładała, że sporne sprawy pomiędzy Polską, a Zakonem będzie rozstrzygał król Węgier i Niemiec – Zygmunt Luksemburski, jako sędzia polubowny. Wiosną 1414 r. w Budzie ostał wznowiony proces, który rozpoczął się w 1412 r. (rozjemca Benedykt Makray). Interesy Władysława Jagiełły reprezentowali prawnicy: Andrzej Łaskarz, Paweł Włodkowic i Piotr Wolfram. W wyniku nieskutecznych rokowań, król Polski w 1414 r. wypowiedział Zakonowi wojnę (tzw. „wojna głodowa”). Dzięki pośrednictwu legata papieskiego, zawarto dwuletni rozejm. Ustalono, że konflikt polsko – krzyżacki zostanie rozstrzygnięty na forum międzynarodowym. Okazją do tego miał być sobór zwołany w Konstancji – Władysław Jagiełło wysłał tam liczną delegację, która miała bronić polskich interesów; jednym z jej członków był Paweł Włodkowic.

II. Paweł Włodkowic

1. Zarys biografii.

Badacz życia Pawła Włodkowica, ksiądz prof. Jan Nepomucen Fijałek, ustalił, że urodził się on we wsi Brudzeń nad Skrwą koło Dobrzynia, w diecezji płockiej. Wniosek tak można wyciągną na podstawie listu papieża Bonifacego IX z 26 lipca 1389 r., w którym Włodkowic został określony mianem „kleryka płockiego”. Przez wiele lat błędnie zakładano, że Paweł pochodził z Brudzewa wielkopolskiego. Jako rok jego narodzin przyjmuje się umownie 1370 na podstawie wyliczeń z czasu jego studiów. Jan Długosz podał, że Paweł Włodkowic był szlachcicem herbu Dołęga. Jego rodzina nie była zamożna. Jako młodzieniec pierwsze nauki pobierał zapewne w szkole parafialnej, a następnie w szkole katedralnej w Płocku. Jan Długosz wspomina szczególne zamiłowanie Pawła do nauki; kronikarz pisze, że do tego stopnia był zamiłowany w zdobywaniu wiedzy i kształceniu umysłu, iż zatopiony w lekturze ksiąg zapominał o posiłku i słudzy musieli go nań wzywać. W latach 1385/87 Włodkowic wyjechał na wyższe studia do Pragi, gdzie najpierw studiował na Wydziale „Sztuk” (artium). Zdobył tam niższy stopień naukowy tzw. bakalaureat, później (według badań ks. Fijałka w dniu 25 lutego 1393 r.) został magistrem „sztuk”. W następnych latach (1393 – 1397) Włodkowic studiował w Pradze na Wydziale Prawa, gdzie osiągnął stopień bakałarza; równocześnie prowadził też wykłady dla studentów na Wydziale „Sztuk”. Podczas pobytu w Pradze zaprzyjaźnił się z Andrzejem Łaskarzem późniejszym biskupem poznańskim, który również był polskim przedstawicielem na soborze w Konstancji. Po studiach w Pradze Paweł wrócił do Polski. W 1398 r. Włodkowic został scholastykiem poznańskim, a w 1400 r. kanonikiem płockim. W 1404 r. wyjechał na dalsze studia do Padwy, gdzie w 1408 r. uzyskał licencjat prawa. We Włoszech zaprzyjaźnił się z Franciszkiem Zabarellą, późniejszym kardynałem florenckim, uczestnikiem soboru w Konstancji, zwanym przyjacielem Polaków. Włodkowic inspirował się naukami Zabarelli. Po powrocie z Padwy w 1412 r. uzyskał w Krakowie doktorat prawa, zaś w 1411 r. został mianowany kustoszem i kanonikiem katedry krakowskiej. Prawdopodobnie Kraków był miejscem jego stałego pobytu. Paweł Włodkowic swoją osobą zwrócił uwagę Władysława Jagiełły. Kiedy król przeniósł spór z Krzyżakami na forum międzynarodowe, do Konstancji, jednym z jego wysłanników na sobór został mianowany Paweł Włodkowic – 9 lipca 1414 r. w Bieczu Władysław Jagiełło wystawił dokument pełnomocny dla przedstawicieli polski na sobór, wśród których był mistrz Paweł Włodkowic, doktor dekretów, zarazem rektor naszego uniwersyteckiego studium krakowskiego.

2. Rzecznik sporu polsko – krzyżackiego w Konstancji.

Zwołany w 1414 r. do Konstancji sobór miał zreformować pogrążony w kryzysie Kościół, zlikwidować schizmę i wykorzenić szerzące się wśród wiernych poglądy heretyckie. Delegacja polska zamierzała wykorzystać sobór do rozwiązania konfliktu z Zakonem. W tym celu do Konstancji udała się liczna delegacja, której przewodniczył arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba. W jej skład wchodzili wydelegowani przez króla: biskup płocki Jakub Kurdwanowski, biskup – elekt poznański Andrzej Łaskarz i rektor Uniwersytetu Krakowskiego Paweł Włodkowic. Dla rozwiązania sporu polsko – krzyżackiego w maju 1415 r. powołano komisję, na której czele stanął rektor krakowski Paweł Włodkowic i kardynał Franciszek Zabarella. Głównym rzecznikiem polskiej racji stanu w komisji był właśnie Włodkowic, który przygotował liczne traktaty, w których bronił interesów Królestwa Polskiego. Najważniejszym z nich był traktat: O władzy papieża i cesarza wobec niewiernych, w którym zakwestionował zasadność zwalczania pogan przy użyciu miecza i głosił ich prawo do posiadania suwerennych państw. Włodkowic uważał, że zabieranie własności niewiernym jest herezją przeciwko miłości, gorszą od herezji przeciwko prawdzie; z tego samego względu wystąpił przeciw metodom stosowanym przez Zakon w nawracaniu pogan. Krzyżacy nie byli dłużni Włodkowicowi. Prokurator Zakonu Piotr z Ornety, wynajął do napisania odpowiedzi na tezy Włodkowica teologa krzyżackiego Jana z Bambergu, któremu pomagał Jan Falkenberg, były dominikanin krakowski będący wrogiem Władysława Jagiełły. Napisana przez Falkenberga Satyra na herezję i inne nikczemności Polaków i ich króla Jagiełły zaogniła konflikt polsko – krzyżacki. Autor tekstu dowodził, że Polacy jako heretycy powinni zostać pozbawieni królestwa i stać się niewolnikami, a nawet powinni zostać „wytępieni”; uważał, że zabicie króla i jego poddanych będzie szlachetnym dziełem. Zabiegi Pawła Włodkowica przyczyniły się do tego, że satyra została potępiona, a Falkenberg został osadzony w papieskim więzieniu, w którym przebywał przez siedem lat. Sprawa sporu między Polską i Zakonem Krzyżackim, choć stanęła na forum soboru nie została tam co prawda ostatecznie rozstrzygnięta, ale prestiż moralny Zakonu podupadł.

3. Po powrocie z Konstancji.

W Konstancji Paweł Włodkowic przebywał do końca soboru. Po powrocie, w uznaniu za zasługi dla soboru, został mianowany przez Akademię Krakowską na stanowisko prorektora. Władysław Jagiełło powierzył mu dalsze prowadzenie sprawy z Zakonem. W 1420 r. we Wrocławiu przedstawił cesarzowi Zygmuntowi artykuły antykrzyżackie. Niestety wyrok w tej sprawie nie był pomyślny dla strony polskiej. Jednak Włodkowic osiągnął sukces, ponieważ w 1421r. kolegium prawnicze uniwersytetu padewskiego uznało wyrok wrocławski za nieważny. Doszło do wznowienia procesu przed Kurią Rzymską. W Rzymie Włodkowic prawdopodobnie przebywał przez kilka lat. 17 stycznia 1424 r. brał udział w publicznym zgromadzeniu podczas którego Jan Falkenberg odwołał swoje twierdzenia. Natomiast 24 sierpnia 1426 r. był obecny przy śmierci swojego przyjaciela Andrzeja Łaskarza w Poznaniu. Włodkowic był jednym z członków komisji powołanej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Wojciecha Jastrzębca w sprawie badania cudów, które dokonywały się za wstawiennictwem zmarłej królowej Jadwigi. Stałym miejscem pobytu Włodkowica był Kraków gdzie posiadał swój dom, który po jego śmierci zamieszkiwali duchowni. Ostatnie lata życia Pawła do końca nie są zbadane. Być może wyjeżdżał do Padwy, ale na stałe przebywał w Polsce. Włodkowic po śmierci swojego przyjaciela Andrzeja Łaskarza wycofał się z życia publicznego. Przed 1427 r. był proboszczem kościoła św. Idziego w Kłodawie. Włodkowic prawdopodobnie utrzymywałobre relacje ze zgromadzeniem Kanoników Regularnych (mieli kościół Bożego Ciała w Krakowie), ponieważ otrzymał zgodę królewską na przejęcie przez zakon kościoła kłodawskiego. Wydarzenie to spowodowało, że niekiedy podejrzewano, że Włodkowic wstąpił do zakonu. Badaniem tej kwestii zajął się w latach trzydziestych XX w. Henryk Barycz; dotarł on do dokumentów znajdujących się we Włoszech na podstawie których stwierdził, że Włodkowic do końca życia pozostał duchownym, ale nie zakonnikiem. Prof. Barycz położył kres hipotezie na temat śmierci Pawła, która miał nastąpić w kłodawskim klasztorze. Udowodnił również, że podana przez Jana Długosza data śmierci Włodkowica (11 marca 1435 r). była mylna. Paweł Włodkowic w tym czasie występował w dokumentach dotyczących sporu pomiędzy nim a duchownym Janem Rejem, który chciał w podstępny sposób pozbawić Włodkowica majątku twierdząc, że ten wstąpił do zakonu. Włodkowic występuje także jako świadek w jednym z dokumentów kościoła katedralnego w Krakowie z dnia 9 października 1435 r. Data śmierci Pawła Włodkowica do końca nie jest znana, jak przypuszcza H. Barycz jego zgon nastąpił pomiędzy 9 października 1435 r. a 5 października 1443 r. Włodkowic był orędownikiem strony duchowej. Uważał, że czystość sumienia, przewaga duchowa a nie materialna ma ogromny wpływ na losy kraju. List, który skierował u schyłku swego życia do Zbigniewa Oleśnickiego (pierwszy polski kardynał, doradca Władysława Jagiełły), zawiera idee do dziś aktualne: wiara, że siła tylko wtedy jest twórczą, gdy służy prawu, a polityka musi się kierować nie namiętnością czy zyskiem doraźnym, ale zasadami sprawiedliwości.

Źródła:

Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. IV, Warszawa 1969

Literatura:

Barycz H., Szkice z dziejów uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1933.

Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach gospodarka – społeczeństwo – państwo – ideologia Gdańsk 1986.

Borucki M., Początki Jagiellonów 1400 – 1447, Warszawa 2006.

Brzostowski T, Paweł Włodkowic, Warszawa 1954.

Ciesielska K., W zasięgu krzyżackiego miecza, Warszawa 1961.

Czaja R., Długokęcki W., Dygo M., Jóźwiak S., Radzimiński A., Tandecki J., Władztwo terytorialne (1226-1409) – czas budowy i rozwoju, Warszawa 2008 .

Górski K., Zakon Krzyżacki a powstanie państwa pruskiego, Wrocław 1977.

Jaworski R., Historia Polski – Polska Jagiellonów, Bielsko Biała 2011.

Kalendarium Dziejów Polski, pod red. B. Górskiej, Kraków 2008.

Kowalska Z., Krzyżacy w innym świetle, Tarnów 1997.

Labuda G., Studia krytyczne o początkach Zakonu Krzyżackiego w Prusach i na Pomorzu, Poznań 2007.

Niesiołowski A., Paweł Włodkowic na tle dyskusji politycznych XV w., Warszawa 1935r.

Polska. Wielka Księga Historii, pod red. A. Nowaka, Ożarów Mazowiecki 2015.

Potkowski E., Rycerze w habitach, Warszawa 1974.

Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002